میراث فرهنگی و گردشگری کاشان
صفحه اول میراث فرهنگی و گردشگری کاشان آشنایی با آئین عزاداری در نوش‌آباد کاشان
آشنایی با آئین عزاداری در نوش‌آباد کاشان
بزرگترین مراسم عزاداری آئینی محرم کشور با قدمت بیش از یک قرن در شهر نوش‌آباد از توابع شهرستان آران و بیدگل برگزار می‌شود. تاریخچه مراسم تعزیه‌خوانی و آئین‌های سنتی مذهبی عزاداری اباعبدالله(ع) با توجه به بنای تکایا و حسینیه‌های شهر نوش‌آباد از دوره صفوی و قاجار و آثار به‌جا مانده از این دوران که با عاشورا ارتباط دارد گویای این مطلب است که به قرن‌های گذشته برمی‌گردد. بزرگترین مراسم عزاداری آئینی محرم کشور هرساله در نوش‌آباد با بیشترین نفرات، تجهیزات و سواران بر اسب و شتر در روزهای دوم و صبح عاشورا تا عصر روز دوازدهم محرم در مجموعه‌های فرهنگی ــ مذهبی خیمه‌گاه حسینی، علقمه و آستان امامزاده محمد‌بن زید‌بن علی‌بن ابیطالب(ع) شهر نوش‌آباد برگزار می‌شود. این مراسم شامل سقاخوانی، کتل، تعزیه‌خوانی، مراسم خیل عرب و خیمه‌سوزی، سقایی و چاووش‌خوانی، کشته‌برداری، بازآفرینی حوادث کربلا تا شام در محرم از زمان ورورد قافله حضرت امام حسین(ع) به کربلا تا بازگشت کاروان اسرا به کربلا، بازسازی مراسم دفن شهدای کربلا توسط قوم بنی‌اسد است. سقاخوانی از یک هفته قبل از محرم در تمام کوچه‌ها، خیابان‌ها، سردرب منازل شهر نوش‌آباد پرچم‌های مشکی، سبز، قرمز و کتیبه‌های محتشم کاشانی نصب شده و تمام در و دیوار شهر رنگ محرم می‌گیرد و به‌منظور ایجاد آمادگی کامل و مناسب در مردم برای برپایی عزاداری پرشور محرم آئین سنتی ــ مذهبی سقاخوانی برگزار می‌شود. در این مراسم سقاخوانان در چهار گروه از استادان و پیشکسوتان سقاخوانی، بزرگ‌ترها، شاگردان و جوانان به‌صورت حلقه‌های عزا مقابل یکدیگر نشسته و اشعاری پرمحتوا و سوزناک در توصیف واقعه کربلا و مدح شهدای کربلا را با نواهایی برگرفته از ردیف دستگاه موسیقی سنتی هم‌نوایی می‌کنند. در این همخوانی که بدون سینه‌زنی و سنج و دهل است گوشه‌های مختلف موسیقی ایرانی از جمله دشتی اجرا می‌شود. این سقاخوانی که از 18 ذی‌الحجه تا شب اول محرم اجرا می‌شود و در آخرین شب ذی‌الحجه با حرکت در کوچه و خیابان‌های شهر آغاز محرم را به همگان اعلام می‌کنند، با مدیحه‌سرایی و عزاداری در رثای امام حسین(ع) و اصحابش بانگ نوحه و ماتم را سر می‌دهند. سقاخوانی در روز تاسوعا هم برای فاتحه‌خوانی جلوی منازل امواتی که از محرم سال گذشته تا این محرم مرحوم شدند، اجرا می‌شود و صاحبان عزا نیز به نشانه تکریم عزاداران حسینی و حق‌شناسی، پرچمی را همراه با توزیع خیرات و نذورات به هیئت اهدا می‌کنند. سقاخوانی در روز عاشورا و در مرحله پایانی در بیان اوج حماسه پرشور حسینی نیز فقط با حضور ساداتی که شال‌های سبز بر گردن دارند و پیشاپیش هیئت و بعد از پیکر نمادین امام حسین(ع) حرکت می‌کنند با آهنگ حزین و اشعار غمناکی که دل سنگ را به گریه در می‌آورد، اجرا می‌شود. بخش دیگر مراسم آئینی مذهبی محرم در نوش‌آباد همزمان با روز دوم محرم‌الحرام زمان رسیدن قافله اهل‌بیت(ع) برگزار می‌شود. تعزیه رسیدن قافله امام حسین(ع) و یارانش با تلفیقی از بازگویی مداح و بازیگردانی بیش از 100 هنرور در مکانی به وسعت پنج هزار مترمربع در مجموعه فرهنگی ــ مذهبی علقمه نوش‌آباد بازآفرینی می‌شود. تاثیر مطلوب معنوی و جذابیت ویژه شیوه سنتی مذهبی عزاداری مردم ولایت‌مدار و دوستدار اهل‌بیت (ع) شهر نوش‌آباد در بازسازی حوادث و وقایع تاریخی ــ حماسی کربلا برای همه کسانی که از دور و نزدیک برای تماشای این مراسم آمده‌اند به‌ویژه کودکان، جوانان و نوجوانان به‌روشنی مشهود و تاثیرگذار است. خیمه‌کوبی سابقه مراسم سنتی خیمه‌کوبی هیئت حسینی به 70 سال قبل بر‌می‌گردد که توسط نخستین نفرات پیشکسوت و استادان تعزیه‌خوانی این دیار همچون مرحوم شادروان میرزا جوشنی، اسماعیل جوشنی، یدالله طاهر، عباس شیخی، غلامرضا شیخی، عباس عباس‌زاده، فرهاد شایان، غفرانی و شهیدان «آقایی» در نقش شبیه‌خوان مخالف و «سید‌مصطفی یداللهی» در نقش شبیه حضرت علی‌اکبر اجرا می‌شد. مراسم خیمه‌کوبی و ورود شبیه قافله حضرت امام حسین(ع)، اصحاب و اهل‌‌بیتش، لشکر یزید و اشقیا در قالب یک هزار و 500 نفر پیاده و سواره بر 100 اسب و شتر همراه با تجهیزات در وسعت 30 هزار متر مربع در مجموعه فرهنگی خیمه‌گاه حسینی برگزار می‌شود. در این مراسم که با حضور خیل عظیمی از مشتاقان و عزداران حسینی از شهر نوش‌آباد و شهرستان‌های کاشان، آران و بیدگل و دیگر مناطق اطراف برگزار می‌شود کاروان اولیا شامل اباعبدالله(ع)، یاران و اهل‌بیتش، خاندان بنی‌هاشم(ع)، گروه ملائکه دوزخ، حوریان بهشتی، سپاه اجنه، ملائک مقرب و سپاه اشقیا در قالب لشکر یزید، ابن سعد، حرمله، ارزق شامی، حکیم‌بن طفی و شمر به همراه 10 گروه از نوازندگان سازهای ضربی و بادی در دسته‌های چند نفره بسیار باشکوه و سنگین و متاثرکننده بازسازی می‌شود. این کاروان با طی مسیر چهار کیلومتر و عبور از مسیرهای اصلی شهر به‌طرف خیمه‌گاه حرکت کرده و مراسم سنتی ــ مذهبی خیمه‌کوبی و تعزیه ورود امام حسین(ع) به کربلا، ممانعت حر از ورود اباعبدالله(ع) به کربلا و نحوه استقرار دو سپاه را در محل خیمه‌گاه حسینی به‌صورت زنده برای عزاداران برپا می‌کنند. صبح روز دهم محرم یعنی عاشورای حسینی گروه موزیک، نقاره و دهل هیئت حسینی منطقه شهید بهشتی(محله توی ده) به روی بام حسینیه این منطقه رفته و با نواختن نقاره و دهل نغمه ماتم شهادت حضرت امام حسین(ع) را می‌سرایند تا مردم شهر خود را برای برگزاری عزاداری این روز رستخیز آماده کنند. در این روز پنج هیئت حسینی، ابوالفضلی منطقه مطهری و منتظری، قاسمی و علی‌اکبری(تنها دسته زنجیرزن شهر ) هر کدام جداگانه به‌صورت دسته سینه‌زنی همراه با کتل‌ها و شبیه کشته مرتبط با نام هیئت خود که پیشاپیش هیئت حرکت می‌کند از حسینیه محله خود حرکت کرده و پس از طی کوچه‌ها و خیابان‌های شهر که مملو از جمعیت بازدید‌کننده از اطراف و اکناف است خود را به امامزاده می‌رسانند و با اجرای سوگواری و سینه‌زنی مراسم کشته‌برداری را در زمان مشخص شده برگزار می‌کنند و جایگاه عزاداری را به هیئت بعدی تحویل می‌دهند. کشته‌برداری در مراسم کشته‌برداری روز عاشورا که عزاداری مرسوم و ویژه شهر نوش‌آباد است افرادی از سادات در نقش شبیه کشته امام حسین(ع) و یاران و فرزندانش انتخاب می‌شوند. در مراسم شبیه کشته حضرت اباعبدالله(ع) نقش شبیه کشته امام حسین(ع) در تابوت به گونه‌ای می‌خوابد که تمام پیکر او با دستانی درهم کرده و انگشتانی خضاب شده پیداست و پیکری بی‌سر و گلویی بریده را نمایش می‌دهد به‌طوری که در ذهن هر بیننده شهید کربلا بسیار دردناک و جانسوز متجسم می‌شود. در شبیه کشته ابوالفضل العباس(ع) هم یکی از سادات بر روی تختی خوابیده در حالی که تیر بر چشمانش خورده و دستانش از بدن جدا شده و به‌همین منوال دیگر شبیه کشته‌ها متناسب با نحوه شهادت و وضعیت خاص خود توسط شخصی از سادات به‌صورت کاملا طبیعی و منحصر به‌فرد نشان داده می‌شود. از آداب کشته‌برداری آن است که در طراحی، اجرای آن هیچ غیری به‌جز معتمدان و مشاوران مذهبی هیئت‌ها دخالتی ندارد. کتل خانواده‌های نوش‌آبادی، به قصد ادب به آستان اهل‌بیت‌(ع)، نذر می‌کنند که فرزند خردسال خود را بیمه حضرت علی‌اصغر(ع) کنند و آئین کتل را با آداب خاصی برگزار می‌کنند. در این آئین طفل شش ماهه به نماد حضرت علی‌اصغر امام حسین(ع) بر اسب تزئین شده‌ است. طفل بر اساس نذر مادر کودک که نذر کرده سفیدپوش یا سیاه‌پوش باشد و بر سرش، سربندی با یکی از اسما مقدس ائمه می‌بندند با گونه‌های قرمز در حالی که در کنار هر اسب کتل مرشدی با قرائت اشعاری در مصائب امام حسین(ع) می‌سراید، حرکت داده می‌شود. قالیچه‌ای بر روی اسب انداخته شده و بر قسمت جلوی زین اسب، دو کارد را به‌صورت ضربدری می‌بندند و برای حفاظت کودک، تیغه آنرا با پارچه می‌پوشانند و بر سر آن میوه‌های سیب و پرتقال یا انار قرار می‌دهند و بر پیشانی اسب دو آئینه می‌بندند و بر قسمت‌هایی از بدن اسب، که پوشیده نیست، پارچه‌های سبز سفید یا سیاه می‌بندند. در دو طرف اسب کتل، سه نوجوان که لباس مخملین پوشیده‌ و چوب در دست دارند به نام شاطر، حرکت کرده و یک نفر نیز سوار بر اسب، با یک دست کودک را در بغل گرفته و با دست دیگر چتری بر سر او نگه می‌دارد، پدر کودک نیز به‌همراه کتل، تنگی از شربت در دست گرفته و از مردم پذیرایی می‌کند. دادن نذری و میهمان کردن ناهار ظهر عاشورا ویژه خانواده همه کتل‌های نوش‌آبادی است که در پایان مراسم افراد فامیل، همسایه‌ها و عزاداران را بر سر سفره خود میهمان می‌کنند. کتل کردن کودکان در خانواده‌های نوش‌آبادی قبل از تولد نوزاد و یا برای گرفتن حاجت و سلامتی کودکان‌شان نذر می‌شود. آئین سوگ و مویه هیئت سادات شهر نوش‌آباد همزمان با ظهر روز یازدهم محرم مراسم عزاداری و تسلیت‌گویی هیئت سادات شهر نوش‌آباد به محضر بانوی صبر و جلالت حضرت زینب(س) و حضرت امام زمان(عج) در محل خیمه‌گاه حسینی این شهر برگزار می‌شود. در این مراسم بیش از 500 نفر از سادات شهر نوش‌آباد همه ساله صبح روز یازدهم محرم به‌صورت دسته سینه‌زنی با حرکت از مسجد فاطمیه شهر در حالیکه نوحه ماتم «بنی اسد سفر کنید، خاک عزا به سر کنید، که حسین کشته شده» را با زبان اشک و سوز سر می‌دهند از کوچه و خیابان‌های شهر عبور کرده و در محل خیمه‌گاه حسینی اقامه عزا و سوگواری می‌کنند. در این هیئت مردان با شال‌های سبز بر گردن و زنان با پوشیه سبز از روی ادب و احترام بالاترین مراتب حزن و اندوه خود از ماتم شهادت امام حسین(ع) و اصحاب با‌وفایش را به نشانه همدردی و اظهار مراتب تسلیت از این واقعه جان‌گداز به همگان اعلام می‌دارند. سادات شهر نوش‌آباد هدفشان از اجرای این مراسم را، گسترش فرهنگ عاشورایی، انتقال مفاهیم پیام کربلا و تجدید بیعت با آرمان‌های امام حسین‌(ع) در واقعه عاشورا از جمله ظلم‌ستیزی و زنده نگه‌داشتن ارزش‌ها و فضائل اخلاقی اسلامی عنوان می‌کنند. خیل عرب و خیمه‌سوزی این مراسم نیز همزمان با عصر یازدهم با اجرای بزرگ‌ترین تعزیه با بیشترین نفرات، تجهیزات و سواران بر اسب و شتر مرکب از دو لشکر امام و سپاه کوفیان در زمینی به وسعت 30 هزار متر‌مربع همراه با مراسم خیل عرب، خیمه‌سوزی در مجموعه فرهنگی ــ مذهبی خیمه‌گاه حسینی شهر نوش‌آباد برگزار می‌شود. این مراسم که بزرگترین مراسم آئینی ــ مذهبی خیمه‌سوزی، اجرای تعزیه، خیل عرب و خاکسپاری شهدای کربلا توسط شبیه قوم بنی‌اسد بر اساس یک سنت دیرینه است به‌همت هیئت حسینی شهر نوش‌آباد اجرا می‌شود. گروه‌های اجرا، تعزیه شهادت امام حسین(ع) و وداع آن حضرت با اهل خیام، مراسم خیمه‌سوزی، غارت سپاه یزید در اردوگاه امام حسین(ع)، هلهله و شادمانی لشکر ابن‌سعد پس از ظهر عاشورا در حمله به خیمه‌ها و اسارت اهل‌بیت(ع)، حضور اعراب بنی‌اسد در قالب مراسم خیل عرب و دفن شهدای کربلا را در قالب دو لشکر امام و اشقیا در صحرای کربلا به‌صورت زنده و طبیعی برای عزاداران اجرا می‌کنند. گروه کمانداران، نیزه‌داران، شمشیرزن‌ها، نوازندگان طبل و دهل، سرخ‌پوشان سوار بر اسب و شتر، سربازانی که با سنگ و خنجر بر حریم آل مصطفی یورش بردند، تاختن گروه اسب‌سواران بر پیکر نازنین و مطهر شهدای کربلا و حضور زنان حرم در کنار قتلگاه، غم‌انگیزترین صحنه‌هایی است که نهایت بی‌رحمی و قساوت کوفیان را با هنرمندی تمام هنروران نشان می‌دهد به‌حدی که اجرای این نقش‌های مخالف تاثیر بیشتری در انقلاب درونی عزاداران ایجاد می‌کند. پس از مراسم خیمه‌سوزی و بازسازی نحوه اسارت خاندان امام حسین(ع) قوم بنی‌اسد در حالیکه لباس‌های سفید عربی بر تن و تکه‌هایی از نی در دستان خود و بر بالای سر دارند نی‌ها را با ریتمی خاص بر هم می‌زنند و این اشعار را در رثای امام و اصحاب باوفایش می خوانند: «ای خیل عرب، خیل عرب حرمت از این کشته بدارید / هرچند غریب است شهید است به خاکش بسپارید»، «خسرو دین خسرو دین کشته اشرار شد، زینب غمدیده گرفتار شد / دست علمدار حسین شد جدا، خون به دل حیدر کرار شد / اصغر بی شیر ز سوز عطش بلبل خاموش به گلزار شد». مراسم خاکسپاری شهدای کربلا مراسم خاکسپاری شهدای کربلا و اسارت خاندان اهل‌ بیت(ع) هم با تلفیقی از بازگویی مداح و بازیگردانی 100 هنرور در مجموعه علقمه نوش‌آباد برگزار می‌شود. این هنرنمایی در مکانی به وسعت پنج هزار مترمربع همراه با نمایش پیکر مطهر شهیدان کربلا روی زمین نینوا توسط هنروران واقعی به همان وضعیتی که در گوشه گوشه میدان نبرد به شهادت رسیدند، بازآفرینی می‌شود. نکته قابل توجه در بازآفرینی پیکر شهدا و تمایز این مراسم با برنامه‌های دیگر مناطق که از ماکت، نمونک و آدمک‌های مصنوعی استفاده می‌شود حضور اشخاص واقعی در نقش شهداست به این صورت که گروهی از جوانان شهر به تعداد شهدای کربلا با طراحی صحنه کاملا شبیه‌سازی شده از دشت کربلا با سر و صورت خونی ،نیزه یا تیر در بدنشان فرو رفته، صورت‌های سوخته از آفتاب، لباس‌هایشان که پاره پاره و به یغما رفته بی‏حرکت بر زمین خوابیدند به گونه‌ای بسیار طبیعی و تاثیرگذار، مظلومیت و غربت جبهه حق در برابر ظلم ظالمان کفر بازسازی می‌شود. بازسازی یک صحرا عطش و یک دشت پر از لاله‌های به خون نشسته، رعنا جوانان بنی‌هاشمی که بر خاک افتاده‌اند، یاران باوفایی که دیگر از مادر زاده نشد، شمشیرها، نیزه‌ها، خنجرها، سپرهای در تمام نقاط میدان جنگ، سنگ‌ها و تیرهایی که اطراف گودی قتلگاه بر قلب زمین نشسته‌اند همه و همه در یک محیط کاملا طبیعی بسیار تاثیرگذار و منقلب‌کننده به تصویر کشیده شده‌است. پس از آن شبیه قوم بنی‌اسد وارد صحنه شده و به همراهی شبیه حضرت امام سجاد(ع) یکی یکی شهدا به‌ویژه پیکر مطهر پدرش امام حسین(ع) را شناسایی کرده و با خواندن این اشعار: «ای بنی‌اسد کفن بیاورید، برای حسین فاطمه بوریا بیاورید، حسین کفن ندارد، سر در بدن ندارد»، «مگر کفن به کربلا به غیر بوریا نبود، مگر حسین فاطمه عزیز مصطفی نبود» مراسم نمادین خاکسپاری را انجام می‌دهند. نذری‌های سنتی در نوش‌آباد از دیگر برنامه‌های ویژه محرم و پذیرایی عزاداران در شهر نوش آباد توزیع نذورات و خیرات بانیان در ایام محرم و صفر به‌ویژه از روزهای تاسوعا تا پایان روز دوازدهم است که توسط خانواده‌های این شهر نذر کرده می‌شود و بین عزاداران توزیع می‌شود. پخش حلیم موسوم به آش امام حسین(ع)، نان عباس‌علی که با ترکیبی از آرد، شیر، شکر، زعفران، غرفه و کنجد پخته می‌شود، شله زرد، آش حضرت فاطمه(س)، گوشت لوبیا و آجیل مشکل‌گشا از جمله نذری‌های ویژه و سنتی خانواده‌های نوش‌آبادی است که بین عزاداران و شهروندان توزیع می‌شود. یادآور می‌شود، شهر نوش‌آباد با پیشینه تاریخی و باستانی هفت هزار ساله و با جمعیت 12 هزار نفری در فاصله هشت کیلومتری شمال شهرستان کاشان و سه کیلومتری غرب شهرستان آران و بیدگل واقع شده‌است. افتخاری -خبرگزاری قرآنی ایران(ایکنا)
کاشانیان نامدار به روایت آلبومخانه کاخ گلستان
بنیاد فرهنگ کاشان کتابی در قطع رحلی بزرگ، کاغذ گلاسه، تمام رنگی، در 576 صفحه با عنوان کاشانیان نامدار به روایت آلبومخانه کاخ گلستان منتشرکرده است. این کتاب شامل عکس‌های بزرگان کاشان است که در دوره قاجاریه در دربار صاحب مشاغل و سمت‌های مهم بوده‌اند، یا در عرصه‌های هنری و فرهنگی و ادبی به مراتب بالا دست یافته ‌بوده‌اند.
بنیاد فرهنگ کاشان منتشر کرد
کتاب فراز و فرود کاشان به روایت دیگران مجموعه‌ای است از نوشته‌های بیگانگانی که به ایران سفر کرده‌اند و در این سفرها از کاشان نیز گذشته‌اند و درباره این شهر و نقاط جغرافیایی پیرامون آن مطالبی نوشته‌اند: سفیران و ماموران سیاسی، مستشاران نظامی، بازرگانانی که....
من هم باستان‌شناس شدم! (چاپ دوم: ۱۳۸۹)
من هم باستان‌شناس شدم! عنوان کتابی است اثر تانیا گیرشمن، همسر رومن گیرشمن باستان‌شناس شهیر فرانسوی، که سال‌ها به همراه همسرش در محوطه‌های باستانی ایران به کاوش و پژوهش پرداخته است.
آریاییان، مردم کاشی، اَمَرد، پارس و دیگر ایرانیان
آریاییان، مردم کاشی، اَمَرد، پارس و دیگر ایرانیان عنوان جلد سه و جهار دانشنامه کاشان است که به همت بنیاد فرهنگ کاشان در سال 1382 منتشر شده‌است.