مقاله ها
صفحه اول مقاله ها آب‌انبار‌های کاشان
آب‌انبار‌های کاشان
۱۳۹۲/۰۹/۱۴

ب انبارهای کاشان
چکیده
در طول تار یخ، همواره آب به عنوان یکی از مهمتر ین عوامل طبیعی نقش بسیارمهمی در زندگی انسان داشته است. مردم در مناطق کو یری ایران که دار ای اقلیم خشک  و کم آب می باشد، همیشه در تنگنا ی تهیه و حفظ و توز یع آب بوده و در طی قرن ها ی متمادی تدا بیر مختلفی ر ا بر ای بهره برداری از آب به کار برده اند. آب انبار به عنوان یک ساختار شهری است که از گذشته به جا مانده است. آب انبار به عنوان یکی از عناصر شاخص شهر کاشان است که در زندگی روزمره مردم نقش مهمی ایفا نموده است . آب انبار در منطقه کاشان علاوه بر پاسخگو یی به شر ایط اقلیمی دار ای کارکردها و عناصر فرهنگی و مذهبی خاصی بوده و به عنوان نماد تلفیق تلاش انسان بر ای رفع نیاز به آب، هنر و ذوق انسان کویرنشین و فرهنگ سنتی و مذهبی مرکز ایران به شمار می آید. ساختار معماری و مکان آب انبارها در نقاط مرکزی محله ها و گذر، و هم مکا نی آن با مسجد، حسینیه، تکیه، حمام، و یژگی های فرهنگی آب انبارها را نشان می دهند .
مقدمه
شهر کاشان به شهادت کاوش‌های باستان شناسی از دیرباز مهد قدیمی ترین تمدن های بشری بوده و بعدها نیز به واسطه سوابق درخشان، نظام اجتماعی، حسن اداره امور، پاکیزگی و آراستگی شهری، بناها ی باشکوه و مجلل وصنایع مهم و مشهور، عروس شهرها ی ایران نام گرفته و در سیر تکاملی فرهنگ و هنر ایران تا ثیر بسزایی داشته است . در دوران اسلامی نیز که نهضت شیعه در ایران آغاز به رشد کرد مردم کاشان به پیشوایی و پرچمداری این نهضت مقدس نامبردار گرد یدند و از آن روز این  شهر به لقب «حصن حصین شیعیان» دارالمومنین شهره گشت.
منطقه ای که شهر کاشان در آن واقع است یکی از سکونتگاهها ی انسان ماقبل تاریخ بوده است . کاوش های باستان شناسی نشان می‌دهد که ناحیه سیلک وا قع در 4 کیلومتری جنوب غر بی کاشان حدود 7000 سال پیش، نخستین جا یگاه رشد شهرنشینی بوده است. ساختار کنونی شهر کاشان در دوره اسلامی شکل گرفته است . زلزله مهیب سال 1192ه  ق، خرابی های بسیاری به جای نهاد و عمده ترین آثار مهم تاریخی این شهر را تخر یب نمود. کاشان و حومه آن با حدود 400 هزار نفر جمعیت دار ای مردما نی مهربان، باهوش، با ذوق ادبی، استعداد هنری و هم‌چنین تعصب مذهبی فراوان است و یکی از قدیمی ترین شهرهای ایران محسوب می شود.
آب به عنوان یکی از مهمتر ین عوامل طبیعی از دیرباز نقش بسیار مهمی در ایجاد سکونتگاه‌های ا نسانی داشته است .مردم کاشان و نواحی حومه آن به د لیل وضعیت خاص اقلیم حاشیه کویر که منطقه ای خشک وکم آب است همیشه در تنگنای تهیه، حفظ و توز یع آب بوده و هستند لذا تدا بیری که در بهره برداری از آب به کار برده اند، تدا بیر و رو شهای نادر وتجربه شده می باشد و این روش ها طی سالها با فرهنگ و معماری مردم این شهر آمیخته شده است . آب انبار یکی ازعناصر شاخص شهر کاشان است که نقش حیاتی آن درگذشته به وضوح قا بل رو یت می باشد. در این شهر تعداد 128 آب انبار، آب مصر فی شهر را تامین می کرده اند. از این تعداد حدود 54 آب انبار در بافت قد یمی این شهر وجود دارد که در حال حاضر تعدادی از آنها قابل بهره برداری است و مورد استفاده قرار می گیرند.

انواع آب انبارها

آب انبارها ی منطقه کاشان را از لحاظ شر ایط مختلف می توان به انواع، کشاورزی، شهری- روستایی، میان راهی تقسیم کرد.  از لحاظ تاریخی آب انبارهای کاشان را به سه دسته عمده تقسیم کرده اند:
- آب انبارها ی پیش از دوران صفو یه مانند آب انبار تا ج الدین، آب انبار مقابل مسجد جمعه، آب انبار محتشم و...
    -   آب انبارها ی عهد صفو ی است که معمولاً با مساجد ساخته شده و در زیرقسمت شبستان آن قرار گرفته اند مانند آب انبار مسجد وزیر، آب انبار میر سید علی و...
    -  آب انبارها یی هستند که بعد از زلزله سال 1192 ه  ق ساخته شده و اغلب دارای اشکال تزییناتی هستند. مانند آب انبار عبدالرزاق خان کاش ی، آب انبار گذر‌نو بازار، آب انبار حاج سید حسین صباغ..

انواع آب انبارها از نظر نوع عملکرد و ارکان را به شرح زیر می توان برشمرد:
-  آب‌انبارهای خصوصی: این آب انبارها درخانه های شهری و یا روستا یی، عموماً در زیر ساختمان یا در زیر سطح حیاط ساخته می شوند.
-  آب‌انبارهای عمومی‌: این آب انبارها اکثراً دار ای بناهای بزرگ و چشمگیری بودند و سازندگان آنها حکام و اعیان یا مردان نیکوکار محلی بودند.

آب انبارهای مهم کاشان

از آب انبارهای مهم و قدیمی کاشان می‌توان آب انبار‌های زیر را نام برد:

1- آب انبار حاج سید حسین صباغ، این بنا در میانه بازار کاشان واقع گرد یده و به سال 1240 ه  ق توسط حاجی سید حسین صباغ، به همراه سر ایی به همین نام در بازارساخته شده است . این آب انبار مهمتر ین و عا لی ترین آب انبار کاشان است و از نظر عظمت بنا، ظرفیت آبگیری، تزیینات حجاری و کاشی کاری در خور توجه است.

2- آب انبار حکیم هارون واقع در درب یلان کاشان نیز از دیگر آب انبارها ی مشهورکاشان است.

3- آب انبار مسجد سرپله: این بنا در کوی سرپله و زیر بخشی از مسجد سرپله واقع گرد یده و در عصر شاه عباس دوم صفو ی به همراه مسجد مذکور، توسط غیاث الدین بیک دنبلی، مشهور به ضرابی ساخته شده است

4- آب انبار بقعه چهل تن : این بنا جنب بقعه چهل تن واقع و از ساخت ه ها ی1227 ه  ق است که دار ای سردر کاشی کاری و لوح سنگی مورخ سالهای 1227 -  29ه ق و کتیبه کاشی مورخ 1229 ه ق است.

5- آب انبار عبدالرزاق خان : این بنا در محله معروف کاشان به نام آب انبار خان واقع گردیده و از ساخته های عبدالرزاق خان، حاکم کاشان به تار یخ 1193 ه  ق در دوره زندیه می باشد.

6- آب انبار میر سید علی: این بنا در مقابل بقعه امامزاده حبیب بن موسی واقع گردیده و در زمان شاه عباس کبیر و در حدود سال 1028 ه  ق به همراه مسجد توسط میرسید علی نامی ساخته شده است .

7- آب انبار مسجد وز یر: این بنا در کوی درب اصفهان شهر کا شان و زیر شبستان و ایوان شرقی مسجد وز یر واقع گردیده و در حدود سالها ی 1055-1056 ه  ق به همراه مسجد وز یر توسط میرزا محمد مقیم موسوی ساخته شده است.

8- آب انبار گذر نو حدود 1231  ساخته شده است.

9- آب انبار بزرگ کو ی کوشک صفی، حدود 1307 ساخته شده است.

درکشوری مانند ایران و به خصوص در شهرهایی کو یری مانند کاشان که منابع آب زیادی در آن وجود ندارد، سیاستگذاری و مد یریت در امور آب بسیار مهم و امری ضروری و حیاتی محسوب می شود . بنابر این، ارایه راهکارهای مناسب و موثر در برنامه ریزی ها با توجه به پیکره بندی جغرافی ای طبیعی و نیز فرهنگ عمومی مردم ضرورت داشته و لازم است در این زمینه، حداکثر تلاش بر ای انطباق با محیط و شر ایط زیستی منطقه توسط سکنه آنها به عمل آید.

 

دکتر محسن نیازی : Niazim@kashanu.ac.ir ،. استادیار و مدیر گروه جامعه شناسی دانشگاه کاشان

کاشانیان نامدار به روایت آلبومخانه کاخ گلستان
بنیاد فرهنگ کاشان کتابی در قطع رحلی بزرگ، کاغذ گلاسه، تمام رنگی، در 576 صفحه با عنوان کاشانیان نامدار به روایت آلبومخانه کاخ گلستان منتشرکرده است. این کتاب شامل عکس‌های بزرگان کاشان است که در دوره قاجاریه در دربار صاحب مشاغل و سمت‌های مهم بوده‌اند، یا در عرصه‌های هنری و فرهنگی و ادبی به مراتب بالا دست یافته ‌بوده‌اند.
بنیاد فرهنگ کاشان منتشر کرد
کتاب فراز و فرود کاشان به روایت دیگران مجموعه‌ای است از نوشته‌های بیگانگانی که به ایران سفر کرده‌اند و در این سفرها از کاشان نیز گذشته‌اند و درباره این شهر و نقاط جغرافیایی پیرامون آن مطالبی نوشته‌اند: سفیران و ماموران سیاسی، مستشاران نظامی، بازرگانانی که....
من هم باستان‌شناس شدم! (چاپ دوم: ۱۳۸۹)
من هم باستان‌شناس شدم! عنوان کتابی است اثر تانیا گیرشمن، همسر رومن گیرشمن باستان‌شناس شهیر فرانسوی، که سال‌ها به همراه همسرش در محوطه‌های باستانی ایران به کاوش و پژوهش پرداخته است.
آریاییان، مردم کاشی، اَمَرد، پارس و دیگر ایرانیان
آریاییان، مردم کاشی، اَمَرد، پارس و دیگر ایرانیان عنوان جلد سه و جهار دانشنامه کاشان است که به همت بنیاد فرهنگ کاشان در سال 1382 منتشر شده‌است.